Να πάρουμε πίσω τον πολιτισμό μας: να απορρίψουμε τον ιμπεριαλισμό, να αγκαλιάσουμε την Κύπρο

Δουλεύω στο Cylingo από τον Απρίλιο του 2024. Ειλικρινά, ήταν η μεγαλύτερη τιμή της ζωής μου—από εκείνες τις σπάνιες στιγμές που ένα πρότζεκτ μοιάζει με όνειρο που ξέφυγε από το μυαλό σου και έγινε πραγματικότητα. Ξεκινήσαμε από κάτι απλό: τις λέξεις με τις οποίες μεγαλώσαμε, τις φράσεις που κουβαλούν το χιούμορ, τη ζεστασιά και το πείσμα του νησιού. Θέλαμε να τις συλλέξουμε, να τις εξηγήσουμε και να τις επιστρέψουμε στον κόσμο—ιδίως στους νέους Κύπριους που δεν έμαθαν ποτέ ότι έχουν δικαίωμα να αγαπήσουν τη δική τους φωνή.

Όμως, το να χτίζεις το Cylingo σε φέρνει και μπροστά σε ένα πιο σιωπηλό πρόβλημα: δεν είναι ότι όλοι απορρίπτουν τον πολιτισμό ανοιχτά—πολλοί τον απορρίπτουν με ένα χαμόγελο, με ένα αστείο, με έναν ώμο που σηκώνεται αδιάφορα. Το πιο δύσκολο δεν ήταν ο κώδικας, ούτε η έρευνα, ούτε τα ατελείωτα μηνύματα. Το πιο δύσκολο ήταν η ντροπή που βλέπω σε κάποιους για την ίδια τους την κυπριακότητα—μια ντροπή που δεν γεννιέται τυχαία, αλλά καλλιεργείται μέσα από ιμπεριαλισμό και ανασφάλεια.

Ίσως το έχεις νιώσει κι εσύ: την πίεση να δείχνεις «σωστός», να ακούγεσαι «μορφωμένος», να αποδείξεις ότι ανήκεις σε κάτι μεγαλύτερο. Και στην Κύπρο, αυτό το «μεγαλύτερο» συχνά παίρνει τη μορφή εθνικισμού—είτε τουρκικού είτε ελληνικού. Όταν αυτή η λογική δυναμώνει, η Κύπρος καταντά υποσημείωση. Το νησί γίνεται σκηνή όπου όλοι πρέπει να “παίξουν” την ταυτότητα κάποιου άλλου—πιο δυνατά, πιο καθαρά, πιο αποδεκτά—ενώ η δική μας τοπική κουλτούρα αντιμετωπίζεται σαν θόρυβος στο φόντο.

Ένα από τα πιο καταστροφικά μηνύματα που καταπίνουν και οι δύο κοινότητες είναι αυτό: «Δεν υπάρχει κυπριακός πολιτισμός.» Μερικές φορές λέγεται ευθέως. Μερικές φορές υπονοείται μέσα από τον τρόπο που μιλά η τηλεόραση, τα σχολεία, οι εφημερίδες, οι καθημερινές ειρωνείες. Άλλοτε, φαίνεται στον τρόπο που παρουσιάζεται η κυπριακή διάλεκτος: σαν κάτι βάρβαρο, γελοίο ή «λάθος». Ο στόχος, όμως, είναι σχεδόν πάντα ο ίδιος: να μικρύνει το τοπικό, και να κάνει το κυρίαρχο να φαίνεται «αναπόφευκτο».

Θα μιλήσω προσωπικά. Οι Τουρκοκύπριοι, ειδικά, συχνά εκπαιδεύονται να πιστεύουν ότι ο τρόπος που μιλούν είναι δήθεν αηδιαστικός—πολύ «χωριάτικος», πολύ «χυδαίος», πολύ «λάθος». Θέλουν να νιώθεις ότι η κουλτούρα σου είναι ψεύτικη, κάτι που πρέπει να το κρύψεις. Έχω ακούσει ξανά και ξανά παραλλαγές της ίδιας φράσης: «Ακούγεται ακαλλιέργητο.» «Ακούγεται σαν χωριό.» «Νιώθω πιο χαζός όταν μιλάω έτσι.»

Αν έχεις υπάρξει Τουρκοκύπριος φοιτητής ανάμεσα σε Τούρκους φοιτητές—ειδικά σε πανεπιστήμια—ξέρεις ακριβώς τι εννοώ. Η κρίση δεν είναι πάντα επιθετική. Μερικές φορές είναι ένα βλέμμα. Μερικές φορές ένα γέλιο. Μερικές φορές μια «διόρθωση» σαν να έκανες λάθος. Αλλά το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: αρχίζεις να λογοκρίνεις τον εαυτό σου. Αρχίζεις να μεταφράζεις το στόμα σου στο “στάνταρ” κάποιου άλλου.

Ένα περιστατικό που έμεινε μέσα μου: ένας δικηγόρος είπε σε έναν φίλο μας ότι πρέπει να μιλά «σωστά τουρκικά», όχι κυπριακά. Ίσως κάποιος να το δικαιολογήσει ως “επαγγελματική γλώσσα”. Όμως στην Κύπρο, το να μιλάς με διάλεκτο είναι φυσιολογικό—είναι ο κανόνας. Και σε πολλά μέρη του κόσμου, η τοπική προφορά και ο επαγγελματισμός συνυπάρχουν μια χαρά.

Θα έλεγες το ίδιο σε έναν Σκωτσέζο; Σε έναν Ουαλό; Σε έναν Ιρλανδό; Θα τους έλεγες να σταματήσουν να ακούγονται όπως είναι, για να τους πάρουν στα σοβαρά—ειδικά σε τομείς όπως το δίκαιο ή η εκπαίδευση; Στις περισσότερες κοινωνίες, μια τέτοια φράση ακούγεται αμέσως σαν ταξισμός. Και στην αποικιοκρατική ιστορία, ο ταξισμός και ο ιμπεριαλισμός περπατούν συχνά μαζί.

Έτσι λειτουργεί ο εσωτερικευμένος ιμπεριαλισμός: δεν χρειάζεται μόνο να σου φωνάζει ο καταπιεστής. Αρκεί να μάθεις να αστυνομεύεις μόνος σου τον εαυτό σου. Η φωνή που λέει «μην ακούγεσαι έτσι». «μην χρησιμοποιείς αυτή τη λέξη». «μην είσαι αυτό το είδος Κύπριου».

Και αυτό δεν μένει στο επίπεδο της ανασφάλειας. Γίνεται δομικό: η πλειοψηφία έχει συνήθως πιο ισχυρά μέσα, περισσότερη πολιτισμική επιρροή, θεσμούς, “κανόνες” για το τι θεωρείται σωστό. Όταν το κέντρο βάρους της εξουσίας παρουσιάζει τη δική σου ποικιλία ως κάτι ανάξιο ή γελοίο, μετατρέπεται σε μάθημα: η διαφορά σου είναι ελάττωμα.

Γι’ αυτό το Cylingo έχει σημασία για μένα. Δεν προσπαθούμε να παγώσουμε τον πολιτισμό. Δεν ισχυριζόμαστε ότι οι διάλεκτοι είναι ανέγγιχτες από την ιστορία. Η Κύπρος είναι ένα πολυεθνοτικό νησί, γεωγραφικά ξεχωριστό αλλά κοινωνικά συνδεδεμένο, και πάντα σε κίνηση. Υπάρχει Πράσινη Γραμμή, αλλά υπάρχει και αλληλεπίδραση. Η κουλτούρα αλλάζει.

Αυτό που θέλουμε είναι απλό: να παρατηρήσουμε πώς αλλάζει η κυπριακή ομιλία και να προστατέψουμε τον χώρο ώστε να αλλάζει οργανικά—όχι μόνο από πίεση, ντροπή ή αναγκαστική αφομοίωση. Γιατί ναι, η διάλεκτος προσαρμόζεται. Ακόμα και χωρίς επίσημη εκπαίδευση, μόνο με έκθεση στους παππούδες, στις γειτονιές, στις κλειστές κοινότητες, συνεχίζει να βρίσκει τρόπο να ζει.

Το ακούς σε λέξεις και συνήθειες που μένουν πεισματικά δικές μας: ole, napan, gancelli. Το βλέπεις στο πώς η νέα αργκό «κάθεται» αλλιώς εδώ, στο πώς οι φράσεις λυγίζουν προς το κυπριακό χιούμορ, στο πώς ο τόνος γίνεται νόημα. Ακόμα και οι μικροδιαφορές—βορράς και νότος, χωριό με χωριό, οικογένεια με οικογένεια—υπενθυμίζουν ότι η Κύπρος δεν είχε ποτέ μία μόνο φωνή.

Και κάτι που ξεχνάμε εύκολα: κάθε “στάνταρ” γλώσσα ήταν κάποτε διάλεκτος. Τα στάνταρ δεν γίνονται κυρίαρχα επειδή είναι «εξυπνότερα». Γίνονται κυρίαρχα επειδή η εξουσία τα επιλέγει, τα τυπώνει, τα διδάσκει και τιμωρεί τα υπόλοιπα. Άρα, όταν ρωτάμε «ποιος ορίζει τι ακούγεται έξυπνο;», η ειλικρινής απάντηση είναι: συχνά, η εξουσία.

Ο πολιτισμός δεν είναι μόνο τέχνη. Ούτε μόνο παράδοση. Είναι σύστημα επιβίωσης. Η γλώσσα, η μουσική, το φαγητό, τα αστεία, η μνήμη—όλα είναι εργαλεία με τα οποία μια κοινότητα προστατεύει τον εαυτό της από μια αργή, «κανονικοποιημένη» εξαφάνιση. Πάντα ήταν μορφή αντίστασης.

Γι’ αυτό το λέω καθαρά: πρέπει να πάρουμε πίσω τον πολιτισμό μας. Να είμαστε περήφανοι γι’ αυτόν. Να μη ντρεπόμαστε να μιλάμε κυπριακά. Και να θυμόμαστε: το τι ακούγεται «χωριάτικο» ή «έξυπνο» είναι θέμα οπτικής—και συχνά θέμα δύναμης, όχι ουσίας.

Θα το πω και πιο προσωπικά: πιστεύω πραγματικά πως η πιο ανθρώπινη, χαρισματική και “μαλακή” τουρκική διάλεκτος είναι η κυπριακή. Όχι γιατί είναι «καθαρή», αλλά γιατί είναι ζωντανή—επειδή είναι δική μας, επειδή κουβαλά περισσότερους από έναν κόσμους μέσα στην ίδια πρόταση, επειδή πέρασε αυτοκρατορίες και ακόμη μιλά με χαμόγελο.

Δεν θα μιλήσω καν για τα οικονομικά—για τον πολιτιστικό τουρισμό και το πώς ο πολιτισμός μπορεί να γίνει βιώσιμος. Αυτό είναι άλλο άρθρο. Αυτό εδώ είναι για την αξιοπρέπεια.

Αν κάποτε γέλασες με τη διάλεκτό σου για να “ταιριάξεις”, δεν σε κατηγορώ. Απλώς σε καλώ να δεις από πού έρχεται αυτό το αντανακλαστικό—και να το αμφισβητήσεις. Αν κάποτε σε «διόρθωσαν» επειδή ακούγεσαι Κύπριος, διόρθωσέ τους πίσω: αυτό είναι επίσης γλώσσα. Αυτό είναι επίσης νοημοσύνη. Αυτό είναι επίσης Κύπρος.

Έλα μαζί μας στο Cylingo. Ακόμα κι αν δεν προσθέσεις ούτε μία λέξη, το να αρνηθείς τη ντροπή είναι ήδη μια μορφή αντίστασης.