Γιατί στην Κύπρο το «μέσο» δεν θεωρείται ντροπή, αλλά κανόνας;

Πρώτα απ’ όλα θέλω να ξεκαθαρίσω κάτι πριν ξεκινήσω. Το «μέσο» (η γνωστή πρακτική του ρουσφετιού), που συχνά λέγεται μισοαστεία και με τον χρόνο γίνεται «σοβαρή συμβουλή», είναι μία από τις πικρές πραγματικότητες του νησιού. Στον βορρά, η οικονομική ασφυξία που δημιουργεί το στάτους κβο, οι εμπάργκο/αποκλεισμοί και, ως αποτέλεσμα, η υπερ-διόγκωση της δημόσιας απασχόλησης, γέννησαν ένα όνειρο: «μπες στο δημόσιο και σώσε τη ζωή σου». Αυτό το όνειρο το ονομάζω «The Cypriot Dream».

Σε αυτό το κείμενο δεν θα κάνω σύγκριση κράτους–ιδιωτικού τομέα, ούτε θα συζητήσω τους ρόλους τους στην οικονομία· δεν είναι αυτό το θέμα, ούτε είναι το πεδίο της ειδίκευσής μου. (Για αυτά, ο φίλος μου Halef Kurt έχει βαθιά και ιδιαίτερα προβληματιστικά κείμενα—σας προτείνω να τα δείτε.)

Ως άνθρωπος που κριτικάρει ανοιχτά αλλά με δημιουργικό τρόπο όψεις της κυπριακής κουλτούρας που δεν μου αρέσουν, η σημερινή μου κριτική αφορά τη διάδοση του μέσου και, κυρίως, την κανονικοποίησή του. Το δεύτερο είναι πολύ πιο σημαντικό. Γιατί όταν κανονικοποιούμε κάτι λάθος, παύουμε να το βλέπουμε ως πρόβλημα που χρειάζεται διόρθωση. Με τον χρόνο γίνεται συνήθεια και, ακόμα χειρότερα, κομμάτι της κουλτούρας. Στο τέλος καταλήγει να είναι «ένα από τα πράγματα που σκέφτεσαι» όταν ακούς «Κύπριος/α».

Για να καταλάβουμε το πρόβλημα πρέπει να πάμε στις ρίζες του. Πώς μια συμπεριφορά παύει να θεωρείται ντροπή κοινωνικά και φτάνει στο σημείο όσοι δεν τη κάνουν να λέγονται «κορόιδα», ενώ όσοι δεν μπορούν να την εξασφαλίσουν να θεωρούνται «άτυχοι»; Πιστεύω ότι η απάντηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό σε οικονομικούς λόγους.

Όπως είπα, υπάρχει ένα απομονωμένο σύστημα: λίγες ευκαιρίες, αλλά με υπόσχεση μιας άνετης και αργής ζωής. Η πόρτα δεν είναι πλήρως κλειστή· είναι μισάνοιχτη. Αυτό ωθεί τον κόσμο να κοιτάξει μέσα από το άνοιγμα—να ψάξει, έστω, έναν δρόμο για να κρατήσει μια επαγγελματική πορεία.

Με σχεδόν ανύπαρκτες θέσεις στον ιδιωτικό τομέα—και μάλιστα περίσσευμα εργατικού δυναμικού σε πολλούς κλάδους—και με τον ιδιωτικό τομέα να προσφέρει λιγότερη ασφάλεια και οφέλη σε σχέση με το κράτος, πολλοί στρέφονται στο να βρουν μέσο για να «σωθούν». Πρέπει επίσης να το πούμε καθαρά: θα ήταν λάθος να πούμε ότι το μέσο υπάρχει μόνο στο δημόσιο. Δεν είναι λίγοι όσοι μπαίνουν και σε ιδιωτικές εταιρείες μέσω γνωριμιών.

Με τον χρόνο, όταν όλοι παλεύουν για το «να σώσω τη μέρα» και «να ζήσω με καλύτερα στάνταρ», βλέπουμε ακόμα και γονείς—από τους οποίους περιμένουμε να λειτουργούν ως ηθική πυξίδα—να το κανονικοποιούν. Είναι, ως ένα βαθμό, ένα φυσικό αποτέλεσμα. Από την απελπισία κανονικοποιείται το μέσο.

Το κάνει αυτό θεμιτό; Φυσικά και όχι.

Όμως, σε ένα σύστημα όπου όλα συνεχίζουν ακριβώς το ίδιο, δεν είναι ρεαλιστικό να φορτώνουμε όλη την ευθύνη στον κόσμο και να περιμένουμε να «συμπεριφέρεται σωστά». Η ευημερία δεν θα έρθει από ατομικές ηθικολογικές εκκλήσεις, αλλά από οικονομικές και πολιτικές λύσεις.

Και τι κάνει στην οικονομία ένα σύστημα που δουλεύει με μέσο; Στην πιο απλή μορφή του, άνθρωποι χωρίς ικανότητα και χωρίς να αξίζουν τη θέση, καταλαμβάνουν ρόλους που άλλοι έχουν κερδίσει. Έτσι δημιουργούνται αναποτελεσματικός δημόσιος και ιδιωτικός τομέας· χαμηλή αποδοτικότητα, χαμηλή παραγωγικότητα και χαμηλή ποιότητα ζωής γίνονται αναπόφευκτα.

Αν ζεις σε μια κοινωνία απομονωμένη από εμπάργκο και δεν έχεις πρόσβαση στις εναλλακτικές που προσφέρουν διεθνείς εταιρείες, μένεις με δύο επιλογές: ή αποδέχεσαι αυτή τη χαμηλή ποιότητα ζωής, ή αναγκάζεσαι να μεταναστεύσεις.

Χρησιμοποιώ επίτηδες το «αναγκάζεσαι». Γιατί αυτό είναι λιγότερο ατομική επιλογή και περισσότερο αποτέλεσμα μιας συστημικής έκθεσης. Στις κοινωνικές επιστήμες αυτό λέγεται «δομική βία». (Αν δεν γράψει κάποιος φίλος πριν από μένα γι’ αυτό, ίσως γράψω ένα ξεχωριστό άρθρο στο μέλλον.)

Όλη αυτή η εικόνα μοιάζει με ευκαιριακές εταιρείες που στήνουν μονοπώλια σε συγκεκριμένους τομείς στο νησί. Επειδή δεν υπάρχει άλλη επιλογή, βρίσκεσαι μπροστά σε μια άγραφη αλλά κοινά αποδεκτή φράση: «Αν σου κάνει.»

Παρόλα αυτά, η κοινωνία δεν είναι εντελώς χαμένη ή χωρίς διέξοδο. Κάποιοι προσπαθούν να το ξεπεράσουν μέσω πολιτικών επιλογών ηγεσίας, άλλοι μέσω ατομικών «διαφυγών» όπως η μετανάστευση. Όμως μακροπρόθεσμα, η μόνη ρεαλιστική λύση φαίνεται να είναι—μόνο και μόνο—μια πολιτική λύση. Αλλιώς, αυτό το σύστημα θα συνεχίσει να αναπαράγει τον εαυτό του.