Πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να ριζοσπαστικοποιήσουν νεαρούς άνδρες προς ιδεολογίες incel

Το διαδίκτυο έχει μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή με διαφορετικές ιδέες. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης εξατομικεύουν το περιεχόμενο μέσω αλγοριθμικών συστημάτων συστάσεων, τα οποία επιλέγουν υλικό με βάση την εμπλοκή του χρήστη. Αν και αυτή η εξατομίκευση κάνει το περιεχόμενο πιο σχετικό, δημιουργεί επίσης ιδεολογικούς θαλάμους ηχούς, όπου οι χρήστες εκτίθενται επανειλημμένα σε παρόμοιες απόψεις. Η παρατεταμένη παραμονή σε τέτοια περιβάλλοντα μπορεί να περιορίσει την έκθεση σε εναλλακτικές οπτικές, ενισχύοντας πεποιθήσεις χωρίς κριτική εξέταση. Αυτή η δυναμική έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη διαδικτυακών χώρων γνωστών ως manosphere, όπου ορισμένοι νεαροί άνδρες οδηγούνται σε όλο και πιο ακραίες αντιφεμινιστικές πεποιθήσεις.

Η manosphere είναι ένα χαλαρό δίκτυο διαδικτυακών χώρων που βασίζονται σε παράπονα γύρω από την αρρενωπότητα, τα ραντεβού και την πολιτική των φύλων. Κάποιες πλευρές της επικεντρώνονται στην αυτοβελτίωση ή σε ζητήματα που αφορούν τους άνδρες. Άλλες, όμως, στρέφονται προς την αγανάκτηση και τον μισογυνισμό. Μία από τις πιο γνωστές ομάδες μέσα σε αυτόν τον χώρο είναι η κοινότητα των incel, συντομογραφία του “involuntary celibate”, δηλαδή “ακούσια άγαμος/σεξουαλικά άπειρος”. Οι incels είναι συνήθως άνδρες που νιώθουν αποκλεισμένοι από τα ραντεβού και τη σεξουαλική ζωή, αλλά αντί να το βλέπουν ως προσωπική συνθήκη ή κοινωνική δυσκολία, πολλοί το παρουσιάζουν ως απόδειξη ότι το σύστημα είναι στημένο εναντίον τους. Σε αυτή την κοσμοθεωρία, η σύγχρονη ισότητα των φύλων θεωρείται ότι έχει διαταράξει τις παραδοσιακές σεξουαλικές και κοινωνικές ιεραρχίες. Οι αυξημένες ευκαιρίες και η αυτονομία των γυναικών δεν παρουσιάζονται ως κοινωνική πρόοδος, αλλά ως ένα σύστημα που αδικεί τους άνδρες. Οι incels υποστηρίζουν ότι οι γυναίκες διαθέτουν υπερβολικές επιλογές στις σύγχρονες αγορές γνωριμιών, αφήνοντας ορισμένους άνδρες “πίσω” και καταδικάζοντάς τους σε μόνιμο ρομαντικό αποκλεισμό. Αυτή η αίσθηση προσωπικής απόρριψης μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό παράπονο.

Ένα μέρος της δύναμης της ιδεολογίας incel είναι ότι προσφέρει εύκολες απαντήσεις σε επώδυνα συναισθήματα. Αυτές οι κοινότητες συχνά παρουσιάζουν τον κόσμο ως μια σκληρή ιεραρχία, όπου οι ελκυστικοί άνδρες, οι “Chads”, παίρνουν τα πάντα, οι επιθυμητές γυναίκες, οι “Stacys”, ελέγχουν την πρόσβαση στο σεξ και το κοινωνικό κύρος, και όλοι οι υπόλοιποι κατατάσσονται χαμηλότερα. Είναι μια ζοφερή κοσμοθεωρία, βαθιά μοιρολατρική. Η επιτυχία στον έρωτα παρουσιάζεται ως προκαθορισμένη, όχι ως κάτι που διαμορφώνεται από την αυτοπεποίθηση, τις κοινωνικές δεξιότητες, την τύχη ή την προσωπική εξέλιξη. Για κάποιον που δυσκολεύεται, αυτή η εξήγηση μπορεί να μοιάζει παράξενα παρηγορητική. Μετατρέπει τον προσωπικό πόνο σε ένα σύστημα στο οποίο μπορεί να αποδοθεί η ευθύνη.

Ένα μεγάλο μέρος της κουλτούρας της manosphere περιστρέφεται γύρω από την ιδέα του να πάρει κανείς το Red Pill, μια έννοια δανεισμένη από τη δημοφιλή ταινία επιστημονικής φαντασίας The Matrix. Σε αυτούς τους χώρους, το “να πάρεις το κόκκινο χάπι” λειτουργεί ως μεταφορά για την παρουσίαση της προσκόλλησης στην αντιφεμινιστική ιδεολογία ως διαφώτιση, δηλαδή ως υποτιθέμενη αναγνώριση της δήθεν χειραγώγησης των κοινωνικών κανόνων από τον φεμινισμό. Αντίθετα, το μπλε χάπι συμβολίζει τη συνέχιση μιας αφελούς άγνοιας. Όποιος διαφωνεί με το Red Pill απορρίπτεται ως αφελής. Αυτού του είδους το πλαίσιο είναι ισχυρό, επειδή κάνει την ιδεολογία να μοιάζει με μυστική γνώση που κατέχει μόνο μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων, δημιουργώντας αίσθηση ταυτότητας και ανήκειν.

Αυτό που κάνει το φαινόμενο ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι οι άνθρωποι συνήθως δεν μπαίνουν στο διαδίκτυο αναζητώντας ιδεολογία incel. Είναι οι αλγόριθμοι που τους τραβούν προς αυτή την κατεύθυνση. Μπορεί να ξεκινήσουν με κάτι πολύ πιο συνηθισμένο, όπως συμβουλές για ραντεβού, κίνητρο για γυμναστική ή ακόμη και περιεχόμενο για την ψυχική υγεία των ανδρών. Όμως σε πλατφόρμες που βασίζονται στην εμπλοκή, όπως το TikTok ή το YouTube Shorts, αυτά τα θέματα μπορούν γρήγορα να οδηγήσουν σε πιο σκοτεινά μονοπάτια. Μελέτη που πραγματοποιήθηκε στο Dublin City University αποκαλύπτει ότι, αφού ένας χρήστης παρακολουθήσει μερικά βίντεο για χωρισμούς, αρρενωπότητα ή πειθαρχία, η ροή αρχίζει σταδιακά να προτείνει αντιφεμινιστές δημιουργούς, περιεχόμενο για ραντεβού βασισμένο σε παράπονα ή influencers της manosphere. Οι αλγόριθμοι επιβραβεύουν περιεχόμενο που προκαλεί συναίσθημα, οργή, ανασφάλεια και θυμό, επειδή κρατά τους ανθρώπους μπροστά στην οθόνη. Η μελέτη έδειξε επίσης ότι προσομοιωμένοι λογαριασμοί εφήβων αγοριών ωθήθηκαν προς αντιφεμινιστικό και manosphere περιεχόμενο μέσα σε λίγα λεπτά, ακόμη και χωρίς να το αναζητήσουν ενεργά. Αυτό είναι μέρος του λόγου για τον οποίο διαδικτυακές προσωπικότητες όπως ο Andrew Tate απέκτησαν τόσο μεγάλη απήχηση. Η έλξη του ξεκινά με επιθυμητά “ανδρικά” χαρακτηριστικά, όπως ο πλούτος, η πειθαρχία, η δύναμη και η αυτοπεποίθηση. Για αγόρια που βιώνουν εκφοβισμό, απομόνωση ή αίσθηση αδυναμίας, αυτό μπορεί να είναι μαγνητικό. Το πρόβλημα, όπως επισημαίνουν οι επικριτές, είναι ότι αυτό το κινητοποιητικό περιεχόμενο συχνά συνοδεύεται από περιφρόνηση προς τις γυναίκες, εχθρότητα απέναντι στην ενσυναίσθηση και άκαμπτες ιδέες γύρω από την κυριαρχία και το κύρος. Η αυτοβοήθεια γίνεται έμμεση ιδεολογική συσκευασία.

Ωστόσο, οι περισσότεροι άνθρωποι που εκτίθενται σε αυτό το περιεχόμενο δεν θα γίνουν βίαιοι. Παρά τον ηθικό πανικό στα μέσα ενημέρωσης, οι περισσότεροι αυτοπροσδιοριζόμενοι incels δεν είναι δράστες επιθέσεων. Πολλοί είναι κοινωνικά απομονωμένοι, καταθλιπτικοί ή αποσυρμένοι, παρά εξωτερικά επιθετικοί. Οι μελετητές προτείνουν την “Male Sedation Hypothesis”, δηλαδή την Υπόθεση της Ανδρικής Καταστολής, σύμφωνα με την οποία τα διαδικτυακά περιβάλλοντα μπορεί να καταστέλλουν εν μέρει την πραγματική επιθετικότητα κοινωνικά απομονωμένων ανδρών. Ψηφιακά υποκατάστατα, όπως τα βιντεοπαιχνίδια και η πορνογραφία, μπορεί να παρέχουν αυτό που οι εξελικτικοί ψυχολόγοι περιγράφουν ως “counterfeit fitness cues”, δηλαδή πλασματικά σήματα επιτυχίας, προσομοιώνοντας την επίτευξη ή τη σεξουαλική ικανοποίηση με σχετικά χαμηλό ψυχολογικό κόστος. Αυτές οι εμπειρίες μπορεί να μειώνουν το κίνητρο για ριψοκίνδυνο ανταγωνισμό στον πραγματικό κόσμο, πιθανώς εξηγώντας γιατί η αύξηση της σεξουαλικής αποχής δεν έχει συνοδευτεί από ανάλογη αύξηση της βίας. Παρ’ όλα αυτά, ο διαδικτυακός μισογυνισμός έχει, σε ορισμένες περιπτώσεις, περάσει σε βία στον πραγματικό κόσμο.

Οι δολοφονίες του 2014 που διέπραξε ο Elliot Rodger έφεραν παγκόσμια προσοχή στην πιθανή σύνδεση μεταξύ της διαδικτυακής κουλτούρας incel και της εξτρεμιστικής βίας. Η υπόθεσή του έθεσε δύσκολα ερωτήματα σχετικά με το τι συμβαίνει όταν κοινότητες παραπόνου κανονικοποιούν το μίσος. Ακόμη και όταν δεν υπάρχει βία, αυτοί οι χώροι μπορούν να παραμένουν επιβλαβείς. Κάποιο περιεχόμενο παρουσιάζει τη θεραπεία ως αδυναμία, κάποιο αποθαρρύνει τις σχέσεις και κάποιο ενισχύει την απελπισία. Για ευάλωτους χρήστες, αυτό μπορεί να βαθύνει την ψυχική δυσφορία αντί να την ανακουφίσει. Είναι εύκολο να αντιμετωπίζουμε αυτό το φαινόμενο απλώς ως πρόβλημα επικίνδυνων influencers ή τοξικών φόρουμ. Όμως αυτές οι ιδεολογίες αναπτύσσονται εκεί όπου υπάρχουν μοναξιά, σύγχυση, οικονομικό άγχος και ανεκπλήρωτες συναισθηματικές ανάγκες. Πολλοί νεαροί άνδρες που εισέρχονται σε αυτούς τους χώρους αναζητούν πρώτα την αίσθηση του ανήκειν και μετά την ιδεολογία. Αυτό έχει σημασία, επειδή αν το πρόβλημα ξεκινά από την αποξένωση, η εποπτεία περιεχομένου από μόνη της δεν θα το λύσει. Η ιδεολογία incel συχνά πετυχαίνει επειδή μετατρέπει την ανασφάλεια σε βεβαιότητα, μετατρέποντας τη σύγχυση σε κοσμοθεωρία. Η manosphere προσφέρει κοινότητα σε ευάλωτους νεαρούς άνδρες, ακόμη κι αν αυτή η κοινότητα τροφοδοτεί την απόγνωση. Και από κάτι τέτοιο μπορεί να είναι δύσκολο να απομακρυνθεί κανείς.

Η κατανόηση της ιδεολογίας incel απαιτεί, επομένως, να κινηθούμε πέρα από τον ηθικό πανικό και προς μια πιο σύνθετη ανάλυση του τεχνολογικού σχεδιασμού, της ψυχολογικής ευαλωτότητας και των πολιτισμικών αφηγήσεων γύρω από την αρρενωπότητα. Η πρόκληση είναι να αντιμετωπιστεί το επιβλαβές περιεχόμενο, αλλά και οι κοινωνικές συνθήκες, όπως η μοναξιά, η αβεβαιότητα ταυτότητας και οι ανεκπλήρωτες ανάγκες ψυχικής υγείας, που κάνουν τέτοιες ριζοσπαστικές ιδεολογίες ελκυστικές εξαρχής. Γιατί η πραγματική ιστορία δεν είναι μόνο το πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ριζοσπαστικοποιούν νεαρούς άνδρες. Είναι και το γιατί αυτά τα μηνύματα βρίσκουν κοινό.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:

Cherrington, E. (2024). It is simply not good enough: Women’s experiences with extreme misogyny, incel culture, and online safety. Lancaster University. https://www.lancaster.ac.uk/law/blog/it-is-simply-not-good-enough-womens-experiences-with-extreme-misogyny-incel-culture-and-online-safety

Costello, W., & Buss, D. M. (2023). Why isn’t There More Incel Violence? Adaptive Human Behaviour and Physiology, 9. https://doi.org/10.1007/s40750-023-00220-3

Emezue, C. (2023, April 9). The Danger of Incels—and How We Shift the Thinking of Men Attracted to These Groups. Ms. Magazine. https://msmagazine.com/2023/04/09/incel-violence-women-misogyny-white-supremacy-online/

Ging, D., Baker, C., & Andreasen, M. (2024). TikTok and YouTube Shorts are bombarding users with misogynist content. Dublin City University. https://www.dcu.ie/humanities-and-social-sciences/news/2024/apr/new-research-shows-how-tiktok-and-youtube-shorts-are

Schoen Clinic UK. (2025, April). What is an Incel? Understanding Incel Culture, Misogyny & Mental Health. Schoen Clinic UK. https://www.schoen-clinic.co.uk/post/incel-culture-masculinity-and-toxic-ideologies

Sparks, B., Zidenberg, A. M., & Olver, M. E. (2022). Involuntary Celibacy: a Review of Incel Ideology and Experiences with Dating, Rejection, and Associated Mental Health and Emotional Sequelae. Current Psychiatry Reports, 24(12), 731–740. https://doi.org/10.1007/s11920-022-01382-9