Kıbrıs'taki yanlış etimolojiler (ve bunlardan nasıl kaçınılır)

Sıcak bir yaz akşamı arkadaşlarınla birlikte oturup futbol izliyorsun. Bir oyuncunun pek de iyi oynamadığını fark ediyorsun. «εν κουτσιά τίποτε τούτος» («bu adam hiçbir şeyi beceremiyor») diye bağırıyorsun. Arkadaşlarından biri birasının geri kalanını tek seferde içip keyifli bir şekilde gülümsüyor. Suratında ne olduğunu sorduğunda, başından beri söylemek istediği şeyi nihayet ağzından çıkarıyor: «ρε, ήξερες ότι το 'κουτσιώ' εν που το 'good shot';» («be, 'κουτσιώ'nun 'good shot'tan geldiğini biliyor muydun?»). Bin metre öteden bakıyormuş gibi boş boş onun bulunduğu yöne bakıyorsun. İçini bir boşluk kaplıyor; içten içe bomboş hissediyorsun. Birinin sana bu «bilgiyi» söyleyişi yalnızca bininci kezdi. Fakat sorun şu ki bu, gerçek bile değil. Dışarıda bir yerlerde var olabilecek bütün dilbilim tanrılarına arkadaşını çarpmaları için dua ediyorsun.

Bu, «paretymology», yani halk arasında yaygınlaşmış yanlış etimolojinin tipik bir örneğidir. İkinci terimin de ifade ettiği gibi, bir kelimeye gerçekte yanlış olan ancak halk arasında yaygın biçimde inanılan bir köken açıklaması atfedilir ve bu genellikle yüzeysel fonolojik benzerliklerden kaynaklanır. «Κουτσιώ» gerçekten de kalın bir Kıbrıs aksanıyla söylenen «good shot» ifadesine benzeyebilir, fakat bu açıklama yanlıştır. Kelimenin gerçek etimolojisi yansıma kökenlidir; yani anlamıyla bağlantılı bir sesi taklit eder. Özellikle de amacı tahta parçalarını birbirine vurmak olan «λιγγρίν» adlı geleneksel oyunda çıkan tahta çarpma sesini taklit eder.

Kıbrıs Rumcası bu tür yanlış etimolojilerle doludur:

- βέρικον (bir üzüm çeşidi): sözde bir İngiliz üzümü tadıp «very good» diye bağırdığı için bu ismi almıştır; gerçekte ise ithal edilen İtalyan «Berici» çeşidinden gelir

- δισπιρκώ (rahatsız olmak/canı sıkılmak): sözde İngilizce «despair» kelimesinden gelir; gerçekte ise onun Orta Fransızcadaki akrabası «desperar»dan veya başka bir Roman dilinden gelir

- σικκιρτώ (rahatsız olmak/bunalmak): sözde İngilizce «sick and tired» ifadesinden gelir; gerçekte Türkçedeki «sıkıldım» fiilinden gelir

- αγγρίζω (birini öfkelendirmek): sözde İngilizce «angry» kelimesinden gelir; gerçekte ise neredeyse aynı olan Antik Yunanca «ἀγρίζω» kelimesinden gelir

- αμπάλατος (düşüncesiz/aptal kişi): sözde İngilizce «unbalanced» kelimesinden gelir; gerçekte ise aynı şekilde «aptal» anlamına gelen Arapça «balid» kelimesinden (o da daha eski «balada» biçiminden gelir) veya Yunanca «αναπάλωτος» kelimesinden gelir

- παμπούλα (şişlik/deride kabarcık): sözde İngilizce «bubble» kelimesinden gelir; gerçekte Orta Çağ Yunancasındaki «βομβυλίς» kelimesinden gelir ve bu kelime de patladığında çıkardığı sesten türemiş yansıma bir sözcüktür

- μουσιουπέττης (şanssız/uğursuz kişi): sözde İngilizce «miss a bet» ifadesinden gelir; gerçekte Kıbrıs Rumcasındaki kelimeyle aynı anlama sahip Osmanlı Türkçesindeki «musibet» kelimesinden gelir

- πόξυλλικκιν (dayak): sözde İngilizce «boxing» kelimesiyle Türkçe «-lik» ekinin birleşiminden gelir; gerçekte Kıbrıs Rumcasındaki «πόξυλος» (sert/katı) kelimesiyle Türkçe «-lik» ekinden gelir

- τσαέρα (sandalye): sözde İngilizce «chair» kelimesinden gelir; gerçekte onun Orta Fransızcadaki akrabası «chaere»den gelir; ironik biçimde bu kelimenin kendisi de Latince «cathedra» üzerinden Antik Yunanca «καθέδρα» kelimesine uzanır

Muhtemelen şimdiye kadar fark ettiğiniz bir şey var: bu yanlış etimolojilerin hepsinin ortak noktası, kelimelerin İngilizceden geldiğinin iddia edilmesidir. Bunun iki doğal nedeni vardır: a) İngilizler Kıbrıs'ın en son yabancı yöneticileridir ve ödünç kelimeler çoğu zaman adayla temas eden yabancı yönetici sınıfların dillerinden gelir; b) İngilizce genellikle ortalama bir Kıbrıslının bildiği tek yabancı dildir. Tabii burada önemli bir sorun var: İngilizler adayı bu kadar uzun süre yönetmedi ve dillerindeki kelimelerin Kıbrıs Rumcası söz varlığına böylesine büyük miktarda girmesine yol açacak kadar güçlü bir kültürel etkiye de sahip değillerdi. Daha da bariz olan sorun ise bu kelimelerin geleneksel şiirlerde, İngilizceyi akıcı biçimde bilmeyen kişilerin diğer yazılarında ve hatta İngilizlerin adaya gelişinden çok daha önceki el yazmalarında görülmesidir.

Bu, İngilizce kelimelerin Kıbrıs Rumcasına hiç girmediği anlamına gelmez. Özellikle teknoloji, yönetim ve hukukla ilgili birçok modern kavram Kıbrıs Rumcasında İngilizce biçimlerine yakın şekilde yaygın olarak kullanılır. Örneğin «concrete» kelimesinden «κουγκρίν», «ambulance» kelimesinden «άμπουλα» ve otomobil parçalarıyla ilgili bir sürü kelime vardır. Bu da bizi bir sonraki konuya güzelce getiriyor.

Peki yanlış bir etimolojiyi nasıl fark edersiniz?

Öncelikle, bilginin kaynağı o gün gerçekleştirdiği en zihinsel açıdan zorlayıcı faaliyet birasını kaç yudumda bitireceğini hesaplamak olan arkadaşınızsa, o bilgiye biraz şüpheyle yaklaşmanız muhtemelen iyi olur.

Şakayı bir yana bırakırsak, en belirgin işaretler şunlardır:

1. Etimolojinin gereksiz derecede karmaşık olması:

Basit bir fikri ifade etmek için gereksiz derecede karmaşık görünüyorsa şüphelenmek gerekir. Örneğin «miss a bet», «uğursuz» gibi basit bir kavramı ifade etmek için fazlasıyla dolambaçlı bir yol gibi duruyor.

2. Fonolojik farklılıkların göz ardı edilmesi:

Yanlış etimolojiler genellikle genel ses benzerliklerine odaklanır, ancak bunları kolaylıkla çürütebilecek önemli farklılıkları görmezden gelir. Örneğin Kıbrıs Rumcasında beş yüzyıldan uzun süredir İngilizcedeki başlangıç «ch» sesine karşılık gelebilecek bir fonem varken, «τσαέρα» neden İngilizcedeki «chair»e uyacak şekilde «τσιαέρα» diye telaffuz edilmiyor?

3. Anlam benzerliğinin fazlasıyla cömert yorumlanması:

Yanlış etimolojiler bazen anlam bakımından benzerlik gösterir, hatta anlamlar tamamen örtüşebilir. Başka durumlarda ise etimolojiyi mümkün kılmak için bir kelimenin veya ifadenin anlamı gereğinden fazla esnetilir. Örneğin evet, «βέρικον» oldukça güzel bir üzüm olabilir, fakat insanların sonunda bu üzüme bir isim verebilmek için rastgele bir İngiliz'in gelip tadına bakmasını beklediğini sanmıyorum. O olay bütün Kıbrıslıların üzümün adını değiştirmesine sebep olacak kadar komik bile olmuş olsa, tek bir yerel olayın bütün ada halkının kullandığı ismi değiştirmesi pek de makul değildir.

İşte bu kadar: aynı komik hatayı tekrar tekrar yapmamak için kısa bir rehber.

Bildiğiniz başka bu tür yanlış etimolojiler varsa paylaşmaktan çekinmeyin. Bunlardan bazılarının gerçekten doğru olduğunu kanıtlayabileceğinizi düşünüyorsanız ise: lütfen yapmayın.