Ένα Κόκκινο Γραμματοκιβώτιο και η Αναζήτηση της Κληρονομιάς

Μεγαλώνοντας, είχα μια ανεξήγητη γοητεία για τα γραμματοκιβώτια – συγκεκριμένα για εκείνα της Royal Mail – η οποία εντάθηκε ακόμη περισσότερο όταν μετακόμισα στο εξωτερικό για τις σπουδές μου. Συχνά με έβρισκε κανείς να φωτογραφίζω γραμματοκιβώτια και να εξηγώ τα Βασιλικά Μονογράμματα πάνω τους σε όποιον ήταν πρόθυμος να ακούσει. Θυμάμαι έντονα πόση χαρά ένιωσα όταν ο πατέρας μου εντόπισε ένα γραμματοκιβώτιο με το μονόγραμμα GR VI (Georgius Rex VI) στο κέντρο της Λευκωσίας, καθώς στην Κύπρο είχα βρει μόνο εκείνα με το ER II (Elizabeth II Regina). Ωστόσο, αυτή η γοητεία σπάνια με οδηγούσε στα περίπλοκα μονοπάτια του αποικιακού παρελθόντος της χώρας μου, εξαιτίας του οποίου αυτά τα γραμματοκιβώτια βρέθηκαν εκεί εξαρχής.

Τα αποικιακά κατάλοιπα δεν είναι δύσκολο να εντοπιστούν στην Κύπρο – αν και η προέλευσή τους συχνά φυσικοποιείται στον κοινό λόγο, ιδιαίτερα ανάμεσα στις νεότερες γενιές, στις οποίες αυτά μοιάζουν σχεδόν ξένα, αφού ανήκουν σε ένα τόσο μακρινό παρελθόν. Παρά την πρόσφατη προσθήκη¹ του εμβλήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας, το Προεδρικό Μέγαρο της Κύπρου φέρει μέχρι σήμερα το οικόσημο του Ηνωμένου Βασιλείου, ένα κατάλοιπο της βρετανικής κυριαρχίας στο νησί. Αυτό δεν αποτελεί μοναδική περίπτωση, καθώς η βρετανική αποικιακή αρχιτεκτονική χαρακτηρίζει διάφορα κτίρια στην Κύπρο, ορισμένα από τα οποία έχουν μετατραπεί σε κυβερνητικά γραφεία. Στοιχεία της βρετανικής αποικιοκρατίας διακρίνονται ακόμη και στο εκπαιδευτικό σύστημα της Κύπρου, με το English School στη Λευκωσία² να αποτελεί ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα, αφού ιδρύθηκε από έναν Αγγλικανό ιερέα κατά τη διάρκεια της βρετανικής διακυβέρνησης και εξακολουθεί να ακολουθεί το βρετανικό εκπαιδευτικό σύστημα, με κύρια γλώσσα διδασκαλίας τα αγγλικά. Πολλά ακόμη σχολεία που ακολουθούν αυτό το πρότυπο έχουν έκτοτε ιδρυθεί στην Κύπρο, εδραιώνοντας ακόμη περισσότερο τη βρετανική παρουσία στο εκπαιδευτικό σύστημα του νησιού. Ακόμη και το νομικό σύστημα της Κύπρου επηρεάζεται από το αγγλικό νομικό σύστημα.³

Βεβαίως, η αποικιακή κληρονομιά δεν περιορίζεται μόνο στην περίοδο της βρετανικής κυριαρχίας. Τα εμβληματικά ενετικά τείχη, ένα χαρακτηριστικό σύμβολο της Λευκωσίας, χτίστηκαν, φυσικά, κατά την περίοδο της ενετικής κυριαρχίας στην Κύπρο·⁴ ο προμαχώνας του Οθέλλου χτίστηκε αρχικά από τους Λουζινιανούς και αργότερα τροποποιήθηκε από τους Ενετούς·⁵ ο αρχαιολογικός χώρος του Κιτίου μαρτυρεί την παρουσία των Μυκηναίων Αχαιών και των Φοινίκων στο νησί,⁶ ενώ τα τζαμιά και τα χαμάμ συνδέονται με την οθωμανική κυριαρχία. Αυτά και πολλά ακόμη αποτελούν απομεινάρια ενός παρελθόντος τόσο περιπετειώδους όσο και βίαιου, τόσο μεγαλοπρεπούς όσο και επίπονου.

Ως επίδοξη μελετήτρια της πολιτιστικής κληρονομιάς, άρχισα να συλλογίζομαι τη δική μου γοητεία για τους επιβλητικούς χώρους που βρίσκονται στο νησί, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της εσωτερικευμένης αποικιοκρατίας, έναν όρο που οι φίλοι μου κι εγώ αρχίσαμε να χρησιμοποιούμε αστειευόμενοι κατά τα χρόνια της ανώτατης εκπαίδευσής μου, και που – και ντρέπομαι να το παραδεχτώ – μόλις πρόσφατα ανακάλυψα ότι είναι πραγματικό φαινόμενο. Η εσωτερικευμένη αποικιοκρατία, ή ευρύτερα η εσωτερικευμένη καταπίεση, εμφανίζεται παράλληλα με τη διαγενεακή καταπίεση, με αποτέλεσμα άτομα που έχουν υποστεί καταπίεση επί γενιές να εσωτερικεύουν αρνητικές αντιλήψεις για τον εαυτό τους (David & Derthick, 2013)⁷ – δηλαδή αρχίζουν να ενεργούν και να σκέφτονται όπως ο αποικιοκράτης τους σε σχέση με προκαταλήψεις και στερεότυπα για τον ίδιο τους τον λαό (Gonzalez et al., 2013).⁸

Οι συζητήσεις γύρω από αυτό το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονες στο ζήτημα της φυλετικής καταπίεσης, με το έργο του Fanon Black Skin, White Masks να αποτελεί κείμενο-σταθμό σε αυτό το πεδίο.⁹ Εκεί ο Fanon δηλώνει χαρακτηριστικά ότι «ο μαύρος άνθρωπος θέλει να γίνει λευκός» (Fanon, 1952/1967, p. 11), ενώ η αυξανόμενη λευκότητα εκλαμβάνεται ως κάτι που φέρνει τα μαύρα άτομα «πιο κοντά στο να είναι πραγματικά ανθρώπινα όντα» (Fanon, 1952/1967, p. 18).⁹ Σε αυτό το πλαίσιο, η δική μου εξιδανίκευση των μεγαλοπρεπών καταλοίπων, των χώρων και των ερειπίων που βρίσκονται στην Κύπρο ίσως απλώς υποδηλώνει αυτή τη βαθιά ψυχολογική και διαγενεακή εμπειρία κατωτερότητας και καταπίεσης. Αυτό το φαινόμενο παίρνει μορφή στην αγανακτισμένη μου αναφώνηση – Κύπριοι! – κάθε φορά που οτιδήποτε συμβαίνει στην Κύπρο με ενοχλεί έστω και στο ελάχιστο, και κατακρίνω ένα ολόκληρο έθνος, το δικό μου έθνος, σαν όλοι οι άλλοι να έχουν φτάσει στη φώτιση κι εμείς να έχουμε μείνει πολύ πίσω. Γίνομαι η ίδια η αποικιοκράτης του εαυτού μου.

Σε αυτό το σημείο της διαδρομής μου γύρω από την κληρονομιά, βρίσκομαι αντιμέτωπη με το δύσκολο έργο να καταλάβω ποια είναι η δική μου κληρονομιά ως Κύπρια γυναίκα. Είναι αλήθεια ότι οι επιβλητικοί χώροι και οι μεγάλες (ιστορικές) αφηγήσεις που συνδέονται με την Κύπρο αντιπροσωπεύουν την κληρονομιά του νησιού, αλλά όχι κατ’ ανάγκην εκείνη των Κυπρίων. Συχνά παλεύω με το ερώτημα: Αν το έφτιαξε κάποιος άλλος, πώς είναι δική μου κληρονομιά; Πώς μπορώ να αποδεχθώ κάτι ως αντιπροσωπευτικό των ριζών μου, όταν συνιστά απόδειξη της ίδιας της καταπίεσης του έθνους μου; Βεβαίως, αυτά τα ερωτήματα μπορεί να είναι εντελώς μάταια, αφού δεν γνωρίζω τι είδους εθνοτική μίξη μπορεί να είμαι, δεδομένων των διαφορετικών λαών που έζησαν στην Κύπρο ανά τους αιώνες, γεγονός που κάνει την αναζήτησή μου για ταυτότητα ακόμη πιο περίπλοκη.

Ο τρόπος με τον οποίο βρίσκω σήμερα παρηγοριά στην αναζήτηση της κληρονομιάς μου είναι να εστιάζω όχι στο μεγαλειώδες και το υλικό, αλλά στο καθημερινό και το άυλο. Εστιάζω σε τραγούδια, ιστορίες, γνώσεις, τέχνες και χειροτεχνίες, χορούς, συνταγές, παραδόσεις, παροιμίες, διαλέκτους. Κοιτάζω τον ουρανό κάθε Αύγουστο για να καθορίσω πώς θα είναι ο καιρός τον επόμενο χρόνο, όπως μου έμαθε ο παππούς μου, και μαθαίνω τις χειροτεχνίες που η γιαγιά μου προσπάθησε να μου διδάξει όταν ήμουν μικρότερη, τις οποίες τότε περιφρονούσα, θεωρώντας τες κάτι αρχαϊκό – σύμβολο του πόσο οπισθοδρομικός παρέμενε ακόμη ο λαός μου. Όταν σκέφτομαι τα μεγάλα κτίρια, θυμάμαι περισσότερο τις ιστορίες που έχω ακούσει γι’ αυτά παρά τα αρχιτεκτονικά τους στοιχεία· και πιστεύω πως αυτό είναι όλο το νόημα. Αυτά είναι τα πράγματα που μου λείπουν όταν δεν έχω κανέναν να μιλήσω στη διάλεκτό μου και όταν μου λείπει το φαγητό της μητέρας μου. Στο τέλος της ημέρας, ίσως η κληρονομιά μου να είναι απλώς η αντοχή και η επιμονή του λαού μου, η αποφασιστικότητά του να δημιουργεί κάτι από το τίποτα, να τολμά να υπάρχει, να αγωνίζεται και να δημιουργεί, παρά τις ταραχώδεις συνθήκες στις οποίες βρισκόταν πάντοτε.

Η αξία δεν βρίσκεται στο γραμματοκιβώτιο, αλλά σε κάθε άνθρωπο που έχει περάσει δίπλα του.

Βιβλιογραφία:

<a href="https://archive.cyprus-mail.com/2013/10/01/president-unveils-republics-emblem-on-palace-facade/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">¹ Psyllides, G. (2013). President unveils Republic’s emblem on palace facade. Cyprus Mail Archives. Διαθέσιμο από: https://archive.cyprus-mail.com/2013/10/01/president-unveils-republics-emblem-on-palace-facade/ (Πρόσβαση: 25/02/2026).</a>

<a href="https://englishschool.ac.cy/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">² The English School, Nicosia. https://englishschool.ac.cy/</a>

<a href="https://e-justice.europa.eu/16/EN/national_justice_systems" target="_blank" rel="noopener noreferrer">³ National justice systems | European e-Justice Portal.</a>

<a href="https://tcchcyprus.com/wp-content/uploads/2022/10/Nicosia-Walls-between-Mula-Bastion-and-Roccas-Bastion.pdf" target="_blank" rel="noopener noreferrer">⁴ Nicosia Walls between Mula Bastion and Roccas Bastion. tcchcyprus.com/wp-content/uploads/2022/10/Nicosia-Walls-between-Mula-Bastion-and-Roccas-Bastion.pdf</a>

<a href="https://www.tcchcyprus.com/projects/othello-tower-citadel-in-famagusta/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">⁵ Othello Tower / Citadel in Famagusta. https://www.tcchcyprus.com/projects/othello-tower-citadel-in-famagusta/</a>

<a href="https://www.visitcyprus.com/discover-cyprus/culture/sites-and-monuments/kition-archaeological-site/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">⁶ Kition Archaeological Site. https://www.visitcyprus.com/discover-cyprus/culture/sites-and-monuments/kition-archaeological-site/</a>

⁷ David, E. J. R. & Derthick, A. O. (2013). What Is Internalized Oppression and So What?. In David, E. J. R. (Ed.), Internalized oppression: The psychology of marginalized groups. Springer Publishing Company.

⁸ Gonzalez, J., Simard, E., Baker-Demaray, T. & Iron Eyes, C. (2013). The Internalized Oppression of North American and Indigenous Peoples. In David, E. J. R. (Ed.), Internalized oppression: The psychology of marginalized groups. Springer Publishing Company.

⁹ Fanon, F. (1967). Black Skin, White Masks (C. L. Markmann, Tans.). Pluto Press. (Original work published 1952).