Madonna–Fahişe Kompleksine Kısa Bir Bakış
Madonna–fahişe kompleksi, 20. yüzyılın başlarında Sigmund Freud tarafından psikanalizde tanımlanan psikolojik bir durumdur. Freud bunu ilk olarak “zihinsel iktidarsızlık” olarak tanımlamış; sevdiği ve saygı duyduğu kadınlara karşı cinsel arzu hissetmekte zorlanan erkeklerde geliştiği düşünülen bir psikolojik kompleks olarak açıklamıştır. Bu durumda erkekler kadınları iki katı kategoriye ayırır: saf, besleyici “Madonna” ve cinsel olarak ulaşılabilir, değersizleştirilen “fahişe”. Bu çerçevede bir erkek partnerine derin saygı duyabilir ama ona karşı çok az cinsel istek hissedebilir. Aynı zamanda saygı duymadığı kadınlara karşı güçlü bir cinsel arzu duyabilir. Sevgi ve arzu psikolojik olarak birbirinden ayrılır. Freud, birçok cinsel güçlüğün rastgele olmadığını; çözümlenmemiş iç çatışmalara ve erken dönem ilişki deneyimlerine dayandığını ileri sürmüştür. Buna rağmen Madonna–fahişe ikiliği, kadınları iki uç arasında sıkıştıran katı bir bakış açısı yaratır. Bu sert ikilik kadınların özneselliğini sınırlar. Bir kadının hem saygı görmesi hem de cinsel olarak özerk olması için alan bırakmaz. Ya biri olmalıdır ya diğeri. Uygulamada bu, kabul edilebilir kadın cinselliğine dair dar bir tanımı pekiştirir.
Feminist kuram, Madonna–fahişe kompleksinin yalnızca bireysel bir psikolojik sorun olmadığını, aynı zamanda ataerkil kültürün bir yansıması olduğunu savunur. Cinsel açıdan özerk kadınlar utandırılırken, “saflık” ve “kendini feda etme” idealleştirilerek toplum cinsiyete dayalı çifte standartları güçlendirir. Erkekler güç konumunu korurken kadınların cinselliği denetlenir ve yargılanır.
Freud’un bazı psikanalitik açıklamalarına göre, erken dönemde kadınlarla (anne ya da erken çocukluk dönemindeki anne figürleriyle) kurduğu ilişkilerde duygusal ya da cinsel olarak bunalmış hisseden erkekler, daha sonra yakın ilişkilerde kaygı, çaresizlik veya güçsüzlük yaşayabilir. Bu duygularla başa çıkmak için bilinçdışı biçimde katı kontrol fantezilerine yönelebilirler. Kadınları ya Madonna ya da fahişe olarak sınıflandırmak bir savunma mekanizmasına dönüşür. Bu, erkeğe yeniden üstünlük ve istikrar hissi verir. Kırılganlıkla yüzleşmek yerine kişi baskınlık kurar.
Feminist bakışa göre, uç örneklerde bu savunmacı zihniyet kadın düşmanlığına dönüşebilir. Kadınların cinsel özerkliği tarafından tehdit edildiğini hisseden bir erkek, bu tehdidi kontrol ya da aşağılamayı haklı çıkaran bir gerekçe gibi yorumlayabilir. Kadınlar katı kategorilere yerleştirildiğinde, onları yargılamak ve değersizleştirmek daha kolay hâle gelir. İlişkiler “alışveriş” gibi yaşanır: bir kadın ya cinsel haz için ya da sınırsız besleyicilik için değerli görülür. Empati ortadan kaybolur. Bu zihniyetin en zararlı sonuçlarından biri, cinsel saldırı etrafındaki mağdur suçlama anlatılarında görünür. Kadınlar Madonna–fahişe merceğinden görüldüğünde, şiddetin sorumluluğu failden uzaklaştırılabilir. Cinsel açıdan “ifade sahibi” görülen bir kadın, kıyafeti, davranışı veya arkadaş canlısı tutumu üzerinden saldırıyı “kışkırtmakla” suçlanabilir. Bu mantık, erkeklerin ayartılma karşısında çaresiz kaldığını, sanki özdenetim ve iradeden yoksun olduklarını ima eder. Bu çerçeve yalnızca kadınları insanlıktan uzaklaştırmakla kalmaz; erkekler için de bahane üretir. Böylesi bir düşünce son derece yıkıcıdır. Kadınlara masumiyetlerini kanıtlama yükü bindirirken, failleri sorumlu tutmayı zayıflatır. Ayrıca erkekleri etik sorumluluk taşıyamayan, dürtüyle yönetilen varlıklara indirger. Daha sağlıklı bir çerçeve; rıza, karşılıklı saygı ve kişisel sorumluluğu merkeze almalıdır.
Araştırmalar Madonna–fahişe kompleksinin erkeklere de zarar verdiğini göstermektedir. Bu, erkeklerin bütünlüklü ve duygusal açıdan tatmin edici ilişkiler kurmasını engeller. Bunun sonucunda erkeklerin ruhsal ve duygusal iyi oluşu olumsuz etkilenir. Sevgi ve arzu bir arada bulunamadığında yakınlık zarar görür. Kadınlar anlaşılması gereken partnerler olmaktan çıkıp “yönetilecek” nesnelere dönüşür. Bu da daha geniş eşitsizlik örüntülerine ve uç durumlarda şiddete katkı sağlar.
Kadınlara yönelik önyargı çoğu zaman ince, normalleştirilmiş ya da inkâr edilen bir biçimde var olur. Madonna–fahişe kompleksi, daha derin bir kültürel örüntünün görünür örneklerinden yalnızca biridir. Bazı kadınların sevgi dolu ilişkiler içinde bile tam bir cinsel ifade alanından mahrum bırakılması düşündürücüdür. “Fahişe” kategorisine atılanların ise insanlıklarının koşulluymuş gibi görülmesi daha da kaygı vericidir. Bu örüntüyü kırmak, zararlı önyargıları reddetmeyi gerektirir. Kadınlar nesne değildir. Kadınlar; sevgi, arzu, özerklik ve onuru aynı anda taşıyabilen karmaşık insanlardır.
Kullanılan Kaynaklar
Bareket, O., Kahalon, R., Shnabel, N., & Glick, P. (2018). The Madonna-Whore Dichotomy: Men who perceive women’s nurturance and sexuality as mutually exclusive endorse patriarchy and show lower relationship satisfaction. Psycnet.apa.org. https://psycnet.apa.org/record/2018-04940-001
Brownlee, B. (2022). The Psychology of the Madonna Whore Complex. Modern Intimacy. https://www.modernintimacy.com/the-psychology-of-the-madonna-whore-complex/
Hertler, S., Perñaherrera-Aguirre, M., & Figueredo, A. J. (2023). An Evolutionary Explanation of the Madonna-Whore Complex. Evolutionary Psychological Science, 9(3), 372–384. https://doi.org/10.1007/s40806-023-00364-1
Hartmann, U. (2009). Sigmund Freud and His Impact on Our Understanding of Male Sexual Dysfunction. The Journal of Sexual Medicine, 6(8), 2332–2339. https://doi.org/10.1111/j.1743-6109.2009.01332.x
Hertler, S., Mateo Perñaherrera-Aguirre, & Aurelio José Figueredo. (2023). An Evolutionary Explanation of the Madonna-Whore Complex. Evolutionary Psychological Science, 9(3). https://doi.org/10.1007/s40806-023-00364-1
Japko, D. (2023). The implications of the Madonna/Whore Constellation: A common fantasy underlying misogyny? International Journal of Applied Psychoanalytic Studies, 20(3), 525–534. https://doi.org/10.1002/aps.1831
Vigod, S. N., & Rochon, P. A. (2020). The Impact of Gender Discrimination on a Woman’s Mental Health. EClinicalMedicine, 20(100311), 100311. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2020.100311