Μια Σύντομη Επισκόπηση του Συμπλέγματος «Μαντόνα–Πόρνη»

Το σύμπλεγμα Μαντόνα–πόρνη είναι μια ψυχολογική κατάσταση που αναδείχθηκε στην ψυχανάλυση στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Σίγκμουντ Φρόυντ. Ο Φρόυντ το περιέγραψε αρχικά ως «ψυχική ανικανότητα», ένα ψυχολογικό σύμπλεγμα που θεωρείται ότι αναπτύσσεται σε άνδρες οι οποίοι δυσκολεύονται να νιώσουν σεξουαλική επιθυμία για γυναίκες που αγαπούν και σέβονται. Αντί γι’ αυτό, χωρίζουν τις γυναίκες σε δύο άκαμπτες κατηγορίες: την «αγνή», φροντιστική Μαντόνα και την σεξουαλικά διαθέσιμη, υποτιμημένη «πόρνη». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ένας άνδρας μπορεί να σέβεται βαθιά τη σύντροφό του, αλλά να νιώθει ελάχιστη σεξουαλική επιθυμία γι’ αυτήν. Ταυτόχρονα, μπορεί να νιώθει έντονη σεξουαλική επιθυμία για γυναίκες που δεν σέβεται. Η αγάπη και η επιθυμία διαχωρίζονται ψυχολογικά. Ο Φρόυντ πίστευε ότι πολλές σεξουαλικές δυσκολίες δεν είναι τυχαίες, αλλά ριζώνουν σε άλυτες εσωτερικές συγκρούσεις και σε πρώιμες σχεσιακές εμπειρίες. Παρ’ όλα αυτά, η διχοτόμηση Μαντόνα–πόρνη δημιουργεί έναν άκαμπτο τρόπο θέασης των γυναικών που τις μειώνει σε δύο άκρα. Αυτή η σκληρή διχοτόμηση περιορίζει την αυτενέργεια των γυναικών. Δεν αφήνει χώρο ώστε μια γυναίκα να είναι ταυτόχρονα σεβαστή και σεξουαλικά αυτόνομη. Πρέπει να είναι το ένα ή το άλλο. Στην πράξη, αυτό ενισχύει έναν στενό ορισμό για το τι θεωρείται «αποδεκτή» γυναικεία σεξουαλικότητα.

Η φεμινιστική θεωρία υποστηρίζει ότι το σύμπλεγμα Μαντόνα–πόρνη δεν είναι μόνο ένα ατομικό ψυχολογικό ζήτημα, αλλά και αντανάκλαση της πατριαρχικής κουλτούρας. Με το να ντροπιάζεται η σεξουαλική αυτονομία των γυναικών, ενώ εξιδανικεύεται η αγνότητα και η αυτοθυσία, η κοινωνία αναπαράγει έμφυλα διπλά πρότυπα. Οι άνδρες διατηρούν την ισχύ, ενώ η γυναικεία σεξουαλικότητα επιτηρείται και κρίνεται.

Κάποια ψυχαναλυτικά ευρήματα που αποδίδονται στον Φρόυντ υποδηλώνουν ότι άνδρες που ένιωσαν συναισθηματικά ή σεξουαλικά «κατακλυσμένοι» σε πρώιμες σχέσεις με γυναίκες (μητέρες ή μητρικές φιγούρες στην παιδική ηλικία) μπορεί αργότερα να βιώνουν άγχος, αβοηθησία ή αίσθημα ανημποριάς μέσα στην οικειότητα. Για να διαχειριστούν αυτά τα συναισθήματα, μπορεί ασυνείδητα να υιοθετούν άκαμπτες φαντασιώσεις ελέγχου. Η κατηγοριοποίηση των γυναικών ως Μαντόνα ή πόρνη λειτουργεί ως αμυντικός μηχανισμός. Επαναφέρει μια αίσθηση ανδρικής υπεροχής και σταθερότητας. Αντί να αντιμετωπιστεί η ευαλωτότητα, επιβάλλεται κυριαρχία.

Σε ακραίες περιπτώσεις, σύμφωνα με φεμινιστικές προσεγγίσεις, αυτή η αμυντική στάση μετατρέπεται σε μισογυνισμό. Ένας άνδρας που νιώθει ότι απειλείται από τη σεξουαλική αυτονομία των γυναικών μπορεί να ερμηνεύει αυτή την «απειλή» ως δικαιολόγηση για έλεγχο ή εξευτελισμό. Όταν οι γυναίκες τοποθετούνται σε άκαμπτες κατηγορίες, γίνεται ευκολότερο να κριθούν και να απορριφθούν. Οι σχέσεις γίνονται συναλλακτικές: μια γυναίκα «αξίζει» είτε για σεξουαλική ικανοποίηση είτε για απεριόριστη φροντίδα. Η ενσυναίσθηση εξαφανίζεται. Μία από τις πιο επιβλαβείς συνέπειες αυτού του τρόπου σκέψης εμφανίζεται στις αφηγήσεις ενοχοποίησης του θύματος γύρω από τη σεξουαλική βία. Όταν οι γυναίκες αντιμετωπίζονται μέσα από τον φακό Μαντόνα–πόρνη, η ευθύνη για τη βία μπορεί να μετατοπιστεί από τον δράστη. Μια γυναίκα που θεωρείται σεξουαλικά εκφραστική μπορεί να κατηγορηθεί ότι «προκάλεσε» την επίθεση μέσω της ένδυσης, της συμπεριφοράς ή της φιλικότητάς της. Αυτή η λογική υπονοεί ότι οι άνδρες είναι ανίσχυροι απέναντι στον πειρασμό, σαν να στερούνται αυτενέργειας και αυτοελέγχου. Αυτό το πλαίσιο όχι μόνο απανθρωποποιεί τις γυναίκες, αλλά δημιουργεί και δικαιολογίες για τους άνδρες. Είναι βαθιά επιζήμιο. Επιβαρύνει τις γυναίκες με την ανάγκη να αποδείξουν την «αθωότητά» τους αντί να λογοδοτούν οι δράστες. Παράλληλα, παρουσιάζει τους άνδρες ως ανίκανους για ηθική ευθύνη, μειώνοντάς τους σε όντα που καθοδηγούνται από παρόρμηση. Ένα πιο υγιές πλαίσιο θα έδινε έμφαση στη συναίνεση, στον αμοιβαίο σεβασμό και στην προσωπική λογοδοσία.

Η έρευνα δείχνει ότι το σύμπλεγμα Μαντόνα–πόρνη βλάπτει και τους άνδρες. Τους εμποδίζει να διαμορφώσουν ολοκληρωμένες, συναισθηματικά ικανοποιητικές σχέσεις. Αυτό, με τη σειρά του, επηρεάζει αρνητικά την ψυχική και συναισθηματική τους ευημερία. Αν η αγάπη και η επιθυμία δεν μπορούν να συνυπάρξουν, η οικειότητα υποφέρει. Οι γυναίκες γίνονται αντικείμενα προς «διαχείριση» αντί για συντρόφους προς κατανόηση. Αυτό συμβάλλει σε ευρύτερα μοτίβα ανισότητας και, σε ακραίες περιπτώσεις, βίας.

Η προκατάληψη απέναντι στις γυναίκες είναι συχνά λεπτή, κανονικοποιημένη ή αποσιωπημένη. Το σύμπλεγμα Μαντόνα–πόρνη είναι μόνο ένα ορατό παράδειγμα ενός βαθύτερου πολιτισμικού μοτίβου. Είναι ανησυχητικό να σκεφτεί κανείς ότι κάποιες γυναίκες στερούνται την πλήρη σεξουαλική έκφραση μέσα σε αγαπητικές σχέσεις. Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η απανθρωποποίηση όσων κατατάσσονται στην κατηγορία «πόρνη» και αντιμετωπίζονται σαν η ανθρωπινότητά τους να είναι υπό όρους. Το σπάσιμο αυτού του μοτίβου απαιτεί απόρριψη επιβλαβών προκαταλήψεων. Οι γυναίκες δεν είναι αντικείμενα. Είναι σύνθετοι άνθρωποι, ικανοί για αγάπη, επιθυμία, αυτονομία και αξιοπρέπεια, όλα ταυτόχρονα.

Πηγές

Bareket, O., Kahalon, R., Shnabel, N., & Glick, P. (2018). The Madonna-Whore Dichotomy: Men who perceive women’s nurturance and sexuality as mutually exclusive endorse patriarchy and show lower relationship satisfaction. Psycnet.apa.org. https://psycnet.apa.org/record/2018-04940-001

Brownlee, B. (2022). The Psychology of the Madonna Whore Complex. Modern Intimacy. https://www.modernintimacy.com/the-psychology-of-the-madonna-whore-complex/

Hertler, S., Perñaherrera-Aguirre, M., & Figueredo, A. J. (2023). An Evolutionary Explanation of the Madonna-Whore Complex. Evolutionary Psychological Science, 9(3), 372–384. https://doi.org/10.1007/s40806-023-00364-1

Hartmann, U. (2009). Sigmund Freud and His Impact on Our Understanding of Male Sexual Dysfunction. The Journal of Sexual Medicine, 6(8), 2332–2339. https://doi.org/10.1111/j.1743-6109.2009.01332.x

Hertler, S., Mateo Perñaherrera-Aguirre, & Aurelio José Figueredo. (2023). An Evolutionary Explanation of the Madonna-Whore Complex. Evolutionary Psychological Science, 9(3). https://doi.org/10.1007/s40806-023-00364-1

Japko, D. (2023). The implications of the Madonna/Whore Constellation: A common fantasy underlying misogyny? International Journal of Applied Psychoanalytic Studies, 20(3), 525–534. https://doi.org/10.1002/aps.1831

Vigod, S. N., & Rochon, P. A. (2020). The Impact of Gender Discrimination on a Woman’s Mental Health. EClinicalMedicine, 20(100311), 100311. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2020.100311